Όταν μια λέξη γίνεται ετικέτα
«Μήπως τελικά υπερβάλλω;»
Πιθανότατα όλοι μας έχουμε κάνει αυτή τη σκέψη κάποια στιγμή έπειτα από μια έντονη διαφωνία ή μια δύσκολη συζήτηση. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν είναι ποτέ απόλυτα ξεκάθαρες. Άλλοτε θυμόμαστε το ίδιο γεγονός με διαφορετικό τρόπο, άλλοτε πληγώνουμε τον άλλον χωρίς να το επιδιώκουμε και άλλοτε δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε το δικό μας μερίδιο ευθύνης.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, μια λέξη έχει αποκτήσει ξεχωριστή θέση στον δημόσιο διάλογο: gaslighting. Τη συναντάμε σε άρθρα, βίντεο, podcasts και, κυρίως, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει συμπεριφορές που μας κάνουν να αισθανόμαστε αμφιβολία, σύγχυση ή συναισθηματική δυσφορία. Δεν είναι λίγες οι φορές που μια διαφωνία, μια άρνηση ή ακόμη και μια διαφορετική ανάμνηση ενός γεγονότος αρκεί για να χαρακτηριστεί κάποιος ως «gaslighter».
Είναι όμως τόσο απλό;
Η αυξημένη χρήση του όρου βοήθησε πολλούς ανθρώπους να αναγνωρίσουν εμπειρίες πραγματικής ψυχολογικής κακοποίησης, δίνοντας όνομα σε καταστάσεις που μέχρι πρότινος παρέμεναν ασαφείς. Παράλληλα, όμως, δημιούργησε και έναν κίνδυνο: να μετατραπεί ένας επιστημονικός όρος σε μια εύκολη ετικέτα, η οποία αποδίδεται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη το πλαίσιο, η δυναμική της σχέσης και το συνολικό μοτίβο της συμπεριφοράς.
Ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας, έχουμε ευθύνη να χρησιμοποιούμε τους ψυχολογικούς όρους με ακρίβεια. Όχι γιατί θέλουμε να αμφισβητήσουμε την εμπειρία ενός ανθρώπου που αισθάνεται πληγωμένος ή μπερδεμένος, αλλά γιατί η ακρίβεια της γλώσσας είναι απαραίτητη όταν μιλάμε για την ανθρώπινη συμπεριφορά. Η ψυχολογία δεν υπάρχει για να μοιράζει χαρακτηρισμούς ούτε για να μετατρέπει κάθε δύσκολη αλληλεπίδραση σε διάγνωση. Υπάρχει για να προσπαθεί να κατανοήσει τι συμβαίνει μέσα στις σχέσεις, ποια μοτίβα επαναλαμβάνονται και πώς αυτά επηρεάζουν τους ανθρώπους.
Γι’ αυτό και πριν αναρωτηθούμε αν κάποιος «μας κάνει gaslighting», ίσως αξίζει να κατανοήσουμε τι σημαίνει πραγματικά αυτή η έννοια, πότε χρησιμοποιείται σωστά και γιατί μια μεμονωμένη συμπεριφορά δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει έναν άνθρωπο.
Τι είναι πραγματικά το gaslighting;
Ο όρος gaslighting περιγράφει μια μορφή συστηματικής ψυχολογικής χειραγώγησης, κατά την οποία ένα άτομο επιχειρεί, με επαναλαμβανόμενο τρόπο, να κάνει έναν άλλον άνθρωπο να αμφισβητήσει τη μνήμη, την αντίληψη, την κρίση ή ακόμη και την ίδια του την αίσθηση της πραγματικότητας. Δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη διαφωνία, μια άστοχη φράση που ειπώθηκε σε μια στιγμή έντασης ή μια διαφορετική οπτική για ένα γεγονός. Πρόκειται για ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς που, με την πάροδο του χρόνου, μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη του ατόμου στον ίδιο του τον εαυτό. Ένας άνθρωπος που βιώνει συστηματικά gaslighting μπορεί να αρχίσει να αναρωτιέται αν θυμάται σωστά τα γεγονότα, αν υπερβάλλει, αν είναι «υπερβολικά ευαίσθητος» ή ακόμη και αν μπορεί να εμπιστευτεί τη δική του κρίση. Αυτή ακριβώς η σταδιακή αποδυνάμωση της αυτοπεποίθησης και της αίσθησης της πραγματικότητας είναι που διαφοροποιεί το gaslighting από μια συνηθισμένη σύγκρουση ή μια ατυχής στιγμή στην επικοινωνία. Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι το gaslighting δεν μπορεί να αναγνωριστεί απομονώνοντας μία μόνο συμπεριφορά. Χρειάζεται να εξεταστεί η συχνότητα με την οποία εμφανίζεται, η πρόθεση που φαίνεται να τη συνοδεύει, η δυναμική εξουσίας μέσα στη σχέση και, κυρίως, ο αντίκτυπος που έχει στον άνθρωπο που τη βιώνει. Μόνο όταν δούμε τη συνολική εικόνα μπορούμε να προσεγγίσουμε με μεγαλύτερη ασφάλεια τι πραγματικά συμβαίνει. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή πριν αποδώσουμε σε κάποιον τον χαρακτηρισμό «gaslighter». Ένας άνθρωπος μπορεί να ξεχάσει μια συζήτηση, να θυμάται διαφορετικά ένα γεγονός, να αμυνθεί επειδή αισθάνεται ότι κατηγορείται ή να δυσκολευτεί να αναγνωρίσει ένα λάθος του. Καμία από αυτές τις συμπεριφορές, όταν εμφανίζεται μεμονωμένα, δεν αρκεί για να περιγράψει το φαινόμενο του gaslighting. Και αυτή η διάκριση είναι ίσως η σημαντικότερη αφετηρία για να μιλήσουμε υπεύθυνα για ένα θέμα που αφορά τόσο βαθιά τις ανθρώπινες σχέσεις.
Πότε μια δύσκολη συμπεριφορά δεν είναι gaslighting;
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, οι ψυχολογικοί όροι διαδίδονται με μεγάλη ταχύτητα. Αυτό έχει συμβάλει σημαντικά στην ενημέρωση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας, έχει όμως οδηγήσει και σε μια συχνή παρανόηση: την τάση να ταυτίζουμε κάθε δύσκολη ή πληγωτική συμπεριφορά με μια συγκεκριμένη ψυχολογική έννοια. Στην πραγματικότητα, το να διαφωνήσει κάποιος μαζί μας, να θυμάται διαφορετικά ένα γεγονός ή ακόμη και να αρνηθεί αρχικά μια ευθύνη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ασκεί ψυχολογική χειραγώγηση. Οι άνθρωποι επηρεάζονται από το συναίσθημα, ξεχνούν, αμύνονται, κάνουν γνωστικές στρεβλώσεις ή αντιλαμβάνονται το ίδιο γεγονός μέσα από διαφορετικά προσωπικά βιώματα. Η μνήμη, άλλωστε, δεν λειτουργεί σαν βιντεοκάμερα που καταγράφει αντικειμενικά την πραγματικότητα· είναι μια δυναμική διαδικασία που επηρεάζεται από τα συναισθήματα, τις πεποιθήσεις και τις προηγούμενες εμπειρίες (Loftus, 2005). Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άρνηση ή κάθε διαφορετική εκδοχή των γεγονότων είναι αθώα. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται να εξετάζουμε τη συνολική εικόνα πριν αποδώσουμε έναν τόσο σοβαρό χαρακτηρισμό.
Ένα συχνό παράδειγμα είναι μια έντονη συζήτηση ανάμεσα σε δύο συντρόφους. Ο ένας λέει: «Δεν θυμάμαι να το είπα ποτέ αυτό». Ο άλλος νιώθει ότι αμφισβητείται και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δέχεται gaslighting. Είναι πιθανό να συμβαίνει; Ναι. Είναι όμως το μόνο πιθανό ενδεχόμενο; Όχι. Ίσως ο πρώτος άνθρωπος να θυμάται πραγματικά διαφορετικά το περιστατικό. Ίσως να βρίσκεται σε θέση άμυνας. Ίσως να δυσκολεύεται να αναλάβει την ευθύνη των λόγων του. Καμία από αυτές τις πιθανότητες δεν μπορεί να αποκλειστεί αν δεν εξετάσουμε το ευρύτερο πλαίσιο της σχέσης.
Η ψυχολογία μάς καλεί να αποφεύγουμε τα βιαστικά συμπεράσματα. Μια συμπεριφορά αποκτά νόημα μόνο όταν παρατηρείται μέσα στη διάρκεια του χρόνου και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται. Αυτό ισχύει τόσο για τις δυσκολίες στις σχέσεις όσο και για κάθε άλλη μορφή ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Τα χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν το gaslighting
Αυτό που διαφοροποιεί το gaslighting από μια συνηθισμένη διαφωνία δεν είναι μία συγκεκριμένη φράση, αλλά το επαναλαμβανόμενο μοτίβο που δημιουργείται μέσα στη σχέση. Οι ερευνητές περιγράφουν το φαινόμενο ως μια διαδικασία κατά την οποία η αμφισβήτηση της πραγματικότητας του άλλου γίνεται συστηματικά, με αποτέλεσμα το άτομο να χάνει σταδιακά την εμπιστοσύνη στη δική του κρίση (Sweet, 2019).
Ένας άνθρωπος που βιώνει gaslighting μπορεί να αρχίσει να απολογείται διαρκώς, ακόμη και όταν δεν έχει κάνει κάτι επιλήψιμο. Μπορεί να ζητά συνεχώς επιβεβαίωση από τρίτους για γεγονότα που άλλοτε θεωρούσε αυτονόητα ή να αισθάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να εμπιστευτεί τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Δεν πρόκειται για μια στιγμιαία εμπειρία σύγχυσης, αλλά για μια σταδιακή διάβρωση της αυτοπεποίθησης και της αίσθησης προσωπικής πραγματικότητας.
Παράλληλα, το άτομο που ασκεί αυτή τη μορφή χειραγώγησης δεν περιορίζεται απλώς στο να διαφωνεί. Συχνά απορρίπτει σταθερά τα βιώματα του άλλου, αντιστρέφει τις ευθύνες, υποβαθμίζει τα συναισθήματά του ή επιμένει ότι τα γεγονότα συνέβησαν διαφορετικά, ακόμη και όταν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για το αντίθετο (Stern, 2007). Η επανάληψη αυτών των συμπεριφορών είναι εκείνη που δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας και ψυχικής εξουθένωσης.
Γιατί είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε σωστά τους ψυχολογικούς όρους;
Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τόσο τους άλλους όσο και τον ίδιο μας τον εαυτό. Όταν ένας επιστημονικός όρος χρησιμοποιείται υπερβολικά ή χωρίς τα απαραίτητα κριτήρια, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσει το πραγματικό του νόημα.
Αυτό έχει δύο συνέπειες. Από τη μία πλευρά, άνθρωποι που βιώνουν πραγματικά ψυχολογική κακοποίηση μπορεί να δυσκολεύονται να ακουστούν, επειδή η έννοια χρησιμοποιείται πλέον για να περιγράψει σχεδόν κάθε σύγκρουση. Από την άλλη, άνθρωποι που εκδήλωσαν μια άστοχη ή ανώριμη συμπεριφορά μπορεί να στιγματιστούν με έναν χαρακτηρισμό που δεν ανταποκρίνεται στη συνολική εικόνα της συμπεριφοράς τους.
Η ψυχολογία δεν αναζητά ενόχους. Αναζητά κατανόηση. Και η κατανόηση προϋποθέτει να μπορούμε να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο ψυχολογικής κακοποίησης και σε μια δύσκολη, αλλά ανθρώπινη, στιγμή μέσα σε μια σχέση.
Πώς μπορεί να επηρεάσει το gaslighting την ψυχική υγεία;
Οι συνέπειες του gaslighting δεν εμφανίζονται συνήθως από τη μία μέρα στην άλλη. Αντίθετα, εγκαθίστανται σταδιακά, καθώς το άτομο εκτίθεται επανειλημμένα σε συμπεριφορές που αμφισβητούν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες του. Αυτή η συνεχής αμφισβήτηση μπορεί να οδηγήσει σε μια εσωτερική σύγκρουση: «Αυτό που νιώθω είναι πραγματικό ή μήπως πράγματι υπερβάλλω;».
Με την πάροδο του χρόνου, αρκετοί άνθρωποι περιγράφουν ότι δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τη δική τους κρίση. Απολογούνται συχνότερα, ζητούν επιβεβαίωση από τρίτους πριν πάρουν αποφάσεις ή αισθάνονται ότι χρειάζονται συνεχώς κάποιον να τους πει αν έχουν δίκιο ή άδικο. Η αμφιβολία που αρχικά αφορά ένα συγκεκριμένο περιστατικό μπορεί σταδιακά να επεκταθεί και στην εικόνα που έχουν για τον ίδιο τους τον εαυτό (Sweet, 2019).
Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η παρατεταμένη έκθεση σε ψυχολογικά χειριστικές συμπεριφορές μπορεί να σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, χαμηλή αυτοεκτίμηση, καταθλιπτικά συμπτώματα, δυσκολία στη λήψη αποφάσεων και έντονη συναισθηματική εξάντληση (Stark, 2007). Φυσικά, τα συμπτώματα αυτά δεν αποτελούν από μόνα τους ένδειξη ότι κάποιος βιώνει gaslighting. Μπορεί να εμφανίζονται και σε πολλές άλλες καταστάσεις ή μορφές ψυχολογικής επιβάρυνσης. Ωστόσο, όταν συνυπάρχουν με ένα σταθερό μοτίβο αμφισβήτησης και ελέγχου μέσα στη σχέση, αξίζει να διερευνώνται προσεκτικά.
Ένα από τα πιο ύπουλα χαρακτηριστικά του gaslighting είναι ότι το άτομο συχνά δεν αντιλαμβάνεται αμέσως τι συμβαίνει. Επειδή η χειραγώγηση εξελίσσεται σταδιακά, οι αλλαγές στην αυτοεικόνα και στην αυτοπεποίθηση μπορεί να μοιάζουν σχεδόν ανεπαίσθητες. Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι χρειάστηκε να απομακρυνθούν χρονικά ή συναισθηματικά από τη σχέση για να μπορέσουν να δουν πιο καθαρά τη δυναμική που είχαν βιώσει.
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας χωρίς να βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα;
Όταν μια σχέση μάς δημιουργεί συστηματικά αμφιβολίες, είναι φυσικό να αναζητούμε απαντήσεις. Ωστόσο, πριν καταλήξουμε σε έναν χαρακτηρισμό, ίσως είναι πιο χρήσιμο να στρέψουμε την προσοχή μας στις εμπειρίες μας.
Αντί να αναρωτηθούμε αμέσως «Είναι ο άλλος gaslighter;», μπορούμε να ξεκινήσουμε με διαφορετικά ερωτήματα:
– Νιώθω ότι μπορώ να εκφράσω τη διαφωνία μου χωρίς να γελοιοποιούμαι ή να απαξιώνομαι;
– Συμβαίνει περιστασιακά ή πρόκειται για ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται εδώ και καιρό;
– Όταν εκφράζω τα συναισθήματά μου, υπάρχει χώρος να ακουστούν ή απορρίπτονται συστηματικά;
– Παρατηρώ ότι έχω αρχίσει να εμπιστεύομαι λιγότερο τον εαυτό μου απ’ ό,τι παλαιότερα;
Τα ερωτήματα αυτά δεν οδηγούν απαραίτητα σε μια διάγνωση. Μπορούν, όμως, να λειτουργήσουν ως αφετηρία για μεγαλύτερη αυτοπαρατήρηση και κατανόηση της σχέσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Όχι επειδή θα δώσει μια έτοιμη απάντηση ή θα χαρακτηρίσει τον άλλον άνθρωπο, αλλά επειδή θα προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να διερευνηθούν οι εμπειρίες, τα συναισθήματα και η δυναμική της σχέσης με μεγαλύτερη σαφήνεια.
Κοιτάζοντας πέρα από τις ετικέτες
Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι περισσότερο προσβάσιμη από ποτέ. Αυτό είναι αναμφίβολα θετικό. Ταυτόχρονα, όμως, μας καλεί να είμαστε πιο προσεκτικοί στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τις έννοιες της ψυχολογίας. Δεν είναι κάθε σύγκρουση κακοποίηση. Δεν είναι κάθε διαφωνία χειραγώγηση. Και δεν είναι κάθε άνθρωπος που δυσκολεύεται να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του ένας «gaslighter». Αυτό δεν μειώνει τη σοβαρότητα του πραγματικού gaslighting. Αντίθετα, την αναδεικνύει. Όσο πιο σωστά χρησιμοποιούμε έναν επιστημονικό όρο, τόσο περισσότερο μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις περιπτώσεις στις οποίες πράγματι υπάρχει ανάγκη προστασίας και υποστήριξης. Ίσως, τελικά, η πιο σημαντική υπενθύμιση να είναι ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί να χωρέσει σε μία μόνο λέξη. Οι άνθρωποι είναι περισσότερο πολύπλοκοι από τις ετικέτες που τους αποδίδουμε και οι σχέσεις περισσότερο σύνθετες από τους ορισμούς που προσπαθούν να τις περιγράψουν. Η ψυχολογία δεν μας καλεί να χαρακτηρίζουμε βιαστικά τους ανθρώπους· μας καλεί να παρατηρούμε με μεγαλύτερη προσοχή, να κατανοούμε με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση και να αναγνωρίζουμε πότε μια συμπεριφορά αποτελεί ένα μεμονωμένο λάθος και πότε συνθέτει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που μπορεί να πληγώνει βαθιά τον άνθρωπο που το βιώνει.
